Historia gospodarcza

Przeobrażenia ustroju agrarnego w innych krajach Europy Zachodniej

We Francji również zaznaczyła się w XVI-XVII w tendencja do zawłaszczania ziem gminnych przez panów feudalnych i bogatszych chłopów. Zmiany w stanie posiadania były wolniejsze niż w Anglii. Tylko w kilku północnych prowincjach i niektórych okręgach na południu Francji przeprowadzono w większych rozmiarach ogradzanie pól. We Francji nie dokonała się koncentracja ziemi. Do XVIII w panowie feudalni posiadali zwierzchnie prawa do ziemi, na której w większości nie gospodarowali bezpośrednio, lecz oddawali grunty w dzierżawę chłopom. Pełną własność użytkowanej ziemi uzyskali chłopina mocy dekretu Zgromadzenia Narodowego z 17.VII.1793. Mimo stopniowego zaniku regularnej pańszczyzny niekiedy obowiązywały chłopów doraźne świadczenie w robociźnie. Prócz świadczeń na rzecz pana feudalnego na chłopach spoczywały powinności względem Kościoła i państwa., świadczenia te zrujnowały zwłaszcza małorolnych chłopów. Rozdrobnienie gospodarstw rolnych i własności gruntów zostało utrwalone przez rewolucyjne ustawodawstwo u schyłku XVIII w. W odróżnieniu od Anglii nie ukształtowała się jednak we Francji odrębna warstwa składająca się wyłącznie z robotników rolnych. W krajach niemieckich położonych na zachód od Łaby upowszechnił się system tzw. władztwa gruntowego, w którym pan feudalny nie prowadził własnego gospodarstwa lecz wydzierżawiał grunty chłopom w zamian za świadczenia pieniężne, tylko sporadycznie domagając się pracy pańszczyźnianej. W niektórych księstwach i hrabstwach w Niemczech północo-zachodnich chłopi stali się od XIV do XV w dziedzicznymi posiadaczami swych gruntów. Na obszarach na wschód od Łaby – ustrój agrarny „władztwo dworskie”. W krajach niemieckich na zachód od Łaby sądownictwo w sprawach chłopskich należało do panującego. Wzrost powierzchni folwarków dokonywał się przede wszystkim przez zagarnianie ziemi chłopskiej i gminnej.